چرخ‌زنجیر چرخ دندانه‌داری است که زنجیر روی آن می‌نشیند و حرکت
دَوَرانی را منتقل می‌کند. برخلاف چرخ‌دنده که با چرخ‌دندهٔ دیگری درگیر می‌شود،
چرخ‌زنجیر با زنجیر کار می‌کند و می‌تواند دو شفت دور از هم را به هم وصل کند.
سه نوعی که در بازار می‌بینید
| نوع | شکل | کجا مناسب است |
|---|---|---|
| ساده | فقط صفحهٔ دندانه‌دار، بدون برجستگی | وقتی روی فلنج یا صفحه‌ای بسته می‌شود و خودش نیاز به نشستن روی شفت ندارد. |
| نافی‌دار تک‌ردیف | صفحهٔ دندانه‌دار با یک بوش برجسته (ناف) | حالت معمول. ناف جا برای خارکَشی و پیچ قفلی می‌دهد و چرخ را روی شفت ثابت نگه می‌دارد. |
| دوبل | دو ردیف دندانه کنار هم | وقتی بار از توان تک‌ردیف بیشتر است و جا برای بزرگ‌کردن چرخ نیست. |
سه دستهٔ محصول: چرخ‌زنجیر ساده ·
نافی‌دار تک‌ردیف ·
نافی‌دار دوبل
قطر گام چطور حساب می‌شود
قطر گام (همان دایره‌ای که مرکز غلتک‌ها رویش می‌نشیند) از این رابطه می‌آید:
D = گام ÷ sin(۱۸۰ ÷ تعداد دندانه)
مثال: چرخ‌زنجیر ۰۸B با ۱۹ دندانه. گام ۰۸B برابر ۱۲٫۷ میلی‌متر است.
پس قطر گام می‌شود حدود ۷۷٫۱۶
میلی‌متر. قطر بیرونی کمی از این بیشتر است، چون نوک دندانه بالاتر از مرکز غلتک می‌ایستد.
تعداد دندانه را چطور انتخاب کنیم
- کمتر از ۱۷ دندانه نروید مگر مجبور باشید. هرچه دندانه کمتر، زنجیر
موقع پیچیدن بیشتر خم می‌شود و ضربهٔ ورود بیشتری می‌خورد. - دندانهٔ فرد بهتر است. با تعداد دندانهٔ فرد، هر پلاک زنجیر هر دور روی
دندانهٔ متفاوتی می‌نشیند و سایش یکنواخت‌تر پخش می‌شود. - نسبت دور را از نسبت دندانه‌ها بگیرید. اگر چرخ محرک ۱۷ و متحرک ۳۴
دندانه باشد، سرعت نصف و گشتاور دو برابر می‌شود.
پروفیل قلاب‌مانند پیدا می‌کند و زنجیر نو را خیلی زود خراب می‌کند. اگر زنجیر را عوض
می‌کنید، دندانه‌ها را هم نگاه کنید.
سری چرخ‌زنجیر باید با زنجیر یکی باشد
چرخ‌زنجیر ۰۸B با زنجیر ۰۸B کار می‌کند، نه با ۴۰ — هرچند گام هر دو
۱۲٫۷ میلی‌متر است. دلیلش تفاوت قطر غلتک است
(۸٫۵۱ در برابر ۷٫۹۵ میلی‌متر) که باعث می‌شود
زنجیر درست در شیار دندانه ننشیند.
هم‌راستایی: مهم‌ترین نکتهٔ نصب
دو چرخ‌زنجیر باید دقیقاً در یک صفحه باشند. اگر یکی چند میلی‌متر جلوتر یا عقب‌تر
از دیگری باشد، زنجیر مجبور می‌شود هنگام ورود کمی مایل بنشیند. نتیجه‌اش سایش
یک‌طرفهٔ دندانه و صدای زیاد است. برای کنترل، یک خط‌کش فلزی بلند را روی کنارهٔ هر دو
چرخ بگذارید؛ باید همزمان به هر دو بچسبد.
کشش زنجیر: نه شُل، نه سفت
زنجیر باید کمی افتادگی داشته باشد. قاعدهٔ عملی این است که در مسیر شُل، افتادگی
حدود ۲ درصد فاصلهٔ مرکز تا مرکز دو چرخ باشد. مثلاً اگر دو شفت یک متر از هم
فاصله دارند، حدود ۲ سانتی‌متر افتادگی طبیعی است.
- خیلی سفت یعنی فشار دائم روی یاتاقان و گرم‌شدن.
- خیلی شُل یعنی زنجیر روی دندانه بالا می‌پرد، مخصوصاً موقع راه‌اندازی.
اگر فاصلهٔ مراکز قابل تنظیم نیست، از هرزگرد استفاده کنید و آن را در مسیر شُل
بگذارید، نه در مسیر کشیده.
چرخ بزرگ
در سمت متحرک معمولاً محدودیت کمتری هست، اما اگر تعداد دندانه خیلی زیاد شود (حدوداً بالای ۱۲۰)، زنجیرِ کمی کشیده‌شده روی دندانه‌ها بالا می‌رود و احتمال پریدن زنجیر زیاد می‌شود.
شفت، خارسفت و سوراخ‌کاری
بسیاری از چرخ‌زنجیرها به‌صورت پیش‌سوراخ عرضه می‌شوند و باید متناسب با شفت دستگاه شما سوراخ و جای خار روی آن‌ها ماشین‌کاری شود. هنگام سفارش، قطر دقیق شفت و ابعاد خارسفت را اعلام کنید.
خلاصهٔ چک‌لیست سفارش
- گام زنجیر
- تعداد دندانه
- نوع نافی: ساده، تک یا دوبل
- قطر شفت و ابعاد خارسفت
- جنس: فولاد، چدن یا استیل
- تک‌ردیف یا چندردیفه
